De lange schaduw van Nederlands-Indië

De opa van Volkskrant-weblogster Thera de Jonge woonde een groot deel van zijn leven in Nederlands-Indië. Na zijn overlijden erft Thera één van zijn kaartenalbums met antieke ansichtkaarten uit heel de wereld, die hij kocht in havens. Ze besluit zijn leven te reconstrueren met behulp van notities en herinneringen van familieleden. Het resulteerde in het prachtige boek ‘De lange schaduw van Nederlands-Indië’. Sinds 2005 heeft Thera de Jonge een log op Volkskrantblog.nl onder de naam Therataal. Het is een vrijplaats voor haar en haar zoon Kylian. Op haar log plaatste ze oude ansichtkaarten van haar opa met tekst en uitleg erbij. Zo viel haar opa’s verhaal op bij Uitgeverij A3, die het boek uitgaf.

Het verhaal begint in Brabant, waar haar opa Laurentius Waltherus Klerkx in 1894 werd geboren en zijn jeugd doorbracht. De woorden worden vergezeld door ansichtkaarten van het Brabantse dorpsleven, met bezigheden als mattenvlechten, naaien en karnen.
In 1917 verlaat hij Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hij is dan gelegerd in het Noorden van het land, maar kan niet omgaan met de verveling en de commando's. Hij mag 'afzwaaien', op voorwaarde dat hij naar Nederlands-Indië vertrekt om daar les te geven. Dat doet hij dan ook, per boot, samen met zijn inmiddels zwangere vrouw.

Dhr. Klerkx vindt het belangrijk dat zo veel mogelijk inwoners leren lezen en schrijven, want ooit wordt het land zelfstandig en door te kunnen lezen zullen de inwoners meer weerstand kunnen bieden tegen de dictatuur. Hij ontwikkelt een goedwerkende lesmethode en leidt hiervoor onderwijzers op. Ook zet hij bibliotheken en scholen op.


In 1927 wordt Thera’s moeder Laura geboren, in Madjalengka in West-Java. Hoewel wonen in dit land heerlijk is, zitten er ook, soms gevaarlijke, nadelen aan, zoals ziektes en bendes die Nederlanders vermoorden om de onafhankelijkheid af te dwingen. Maar het gezin houdt stand, maakt zich de taal eigen en geniet van de geneugten van hun omgeving. Af en toe gaan ze op verlof naar Nederland, waar de herinneringen zijn geïllustreerd met een reisbiljet, een passagierslijst en polisvoorwaarden.

Goed mis gaat het wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Het gezin blijft in Nederland wanneer dhr. Klerkx afreist naar Nederlands-Indië. Daar wordt hij gemarteld en in een Jappenkamp gedumpt. Als een gebroken en ziek man keert hij na de oorlog terug naar Nederland, om nooit meer de oude te worden. In de jaren daarna wordt alles wat hij heeft opgebouwd, de bibliotheken, de scholen maar ook de opgeleide onderwijzers vernietigd en vermoord door groepen die de macht willen overnemen en zich richten tegen alles en iedereen wat met Nederland te maken heeft. Machteloos moet hij toezien hij zijn levenswerk ten onder gaat.


'De lange schaduw van Nederlands-Indië' is voornamelijk een aaneenschakeling van korte herinneringen van Laura, Thera's moeder. Thera beschrijft deze op een persoonlijke en warme manier, waaruit de liefde voor haar moeder en opa duidelijk is af te lezen. Ook interessant is de manier waarop Thera haar portie Nederlands-Indië meekrijgt. Samen met haar moeder gaat ze tegen een Molukse wijk aan wonen en ziet hoe ongemakkelijk Hollanders met de Molukken omgaan. Thera schaamt zich er voor.

Haar verhaal is daarom goed voor het historisch besef. Er wordt tijdens geschiedenislessen maar weinig verteld over Nederlands-Indië, of waarom de Molukkers in de jaren ‘70 op gewelddadige wijze in opstand kwamen. Door dit ontroerende verhaal begrijpen we beter wat er is gebeurd. Het boek zou daarom niet misstaan in het Nederlandse onderwijs. Als dat zou gebeuren, blijft dhr. Klerkx ook na zijn dood een stempel drukken op het onderwijs. Hoe denkt Thera hier over?

Thera:"Eigenlijk is er veel te weinig bekend over de laatste periode van Nederlands-Indië en in dat opzicht denk ik dat het boek best op de lijst van scholieren zou mogen staan. Mede omdat op de reizen en in deze ene familie zoveel is voorgevallen, dat direct gerelateerd is aan de wereldgeschiedenis en hoe deze beleefd werd. Daar kun je vele lesprogramma's aan ophangen.
Maar het lijkt nog steeds een taboe in Nederland en de overheid veegt deze periode het liefst onder het vloerkleed. In de grote Indische gemeenschap, aanverwante volken en personen, leeft dan ook nog steeds een gevoel van diepe bitterheid."

Het boek is echter vooral een chronologisch verhaal van hoe een onderwijzer samen met zijn gezin een leven tussen de Indiërs opbouwt en met veel passie zijn werk uitvoert. Een onderhoudende weergave van een familiegeschiedenis, een familiegeschiedenis die op deze manier nooit zal worden vergeten.

Thera de Jonge op Volkskrantblog.nl

96 pagina's in kleur
24,50 euro
Uitgeverij A3
ISBN 978 90 77408 53 7 Gerelateerde artikelen: